Kako je nastajao centar Požarevca: Dva veka Crkvene čaršije

Dva veka postojanja Crkvene čaršije, danas Starog korzoa, predstavljaju i dva veka razvoja jednog od najprepoznatljivijih delova Požarevca. Prostor koji danas mnogi povezuju sa šetnjama, susretima i gradskim životom nekada je izgledao potpuno drugačije.

Teško je danas zamisliti da se na mestu Starog korzoa nekada nije nalazilo gotovo ništa od onoga što danas čini centar grada. Nije bilo izloga, niza radnji, gradske vreve i prostora koji će vremenom postati jedno od najprepoznatljivijih mesta u Požarevcu. Umesto toga, tu su se prostirali voćnjaci, bašte, prazni placevi i tek poneka kuća.

Početkom XIX veka život u Požarevcu odvijao se na drugom mestu – u staroj Tabačkoj čaršiji, koja je još nosila obeležja perioda turske vlasti. U njoj su se nalazili uglavnom turski dućani, uz grčke i cincarske trgovce, dok je srpskih radnji bilo znatno manje. Tu su se nalazile i kafane sa sobama za prenoćište, pekare, kasapnice, kožarske i druge zanatske radnje.

Posle oslobođenja Požarevca od Turaka 1815. godine, grad ulazi u period velikih promena. Trgovina počinje sve intenzivnije da se razvija, a knez Miloš Obrenović među prvima uviđa da Požarevac, zahvaljujući svom položaju i bogatoj okolini, može da postane mnogo više od obične varoši. Smatrao je da se razvoj grada može postići upravo trgovinom i počeo je da stvara novi centar tamo gde ga ranije nije bilo.

Prvi korak načinjen je 1819. godine, kada je na brdu podignuta nova crkva, današnja Saborna crkva Svetih arhangela Mihaila i Gavrila. Njena izgradnja nije značila samo podizanje novog verskog objekta, već je odredila i pravac u kome će se Požarevac dalje širiti.

Za vreme vladavine kneza Miloša grad je postepeno počeo da dobija obrise razvijene varoši. Oko njegovog konaka, koji se nalazio na prostoru današnje zgrade pošte, podizani su novi objekti, pa je taj deo varoši postepeno menjao izgled i dobijao sve veći značaj.

Istoričar dr Milorad Đorđević iz Narodnog muzeja Požarevac navodi da je upravo na tom prostoru počelo formiranje novog, srpskog dela varoši. Izgradnjom škole i Okružnog načelstva, ovaj deo Požarevca ubrzo je postao administrativni, prosvetni i trgovački centar grada.

Sve što se u to vreme gradilo u Požarevcu teško je moglo da nastane bez kneževog znanja. Miloš je nadgledao radove, određivao mesta na kojima će se podizati pojedini objekti i insistirao da kuće i dućani budu kvalitetno građeni.

Jedna od važnijih zamisli bila je nova čaršija, koja bi se pružala od tadašnje Velike ili Žitne pijace prema kneževom konaku i crkvi – od prostora današnjeg Trga oslobođenja prema Sabornoj crkvi. Mnogi upravo u toj zamisli vide početak planskog razvoja i prvih urbanističkih rešenja u Požarevcu.

Knez Miloš želeo je da trgovinu što više usmeri ka varoši i da nova čaršija postane njeno trgovačko središte. Zbog toga je zabranio rad dućana po selima, pa su mnogi kasnije zatvarani, a njihovi vlasnici usmeravani da trgovinu nastave u Požarevcu.

Godine 1827, po naredbi kneza Miloša, počinje i uređenje nove čaršije, čime ova zamisao počinje da dobija svoj stvarni oblik.

Nova čaršija ubrzano je počela da raste. Miloš je za njenu izgradnju ustupio i deo svojih placeva, dok su pojedini zanatlije dobijali zemljište uz obavezu da odmah podignu dućane. Oni koji to nisu činili mogli su da ostanu bez dobijenog placa.

Kako objašnjava dr Đorđević, među prvim značajnim objektima u novoformiranom delu varoši bila je kuća Milutina Petrovića Ere, brata Hajduk Veljka, podignuta 1823. godine naspram crkve. U njoj je kasnije, 1841. godine, otvorena prva pošta u Požarevcu, a kuća je sačuvana do danas. Na prostoru nekadašnjih kneževih konaka kasnije su izgrađeni Gimnazija i prvi nahijski sud, dok se danas na tom mestu nalazi Osnovna škola „Dositej Obradović“.

Tako nastaje nova čaršija, poznatija kao Crkvena čaršija. Naziv nije dobila samo zato što se pružala prema crkvi. Trgovci i zanatlije koji su tu imali svoje dućane plaćali su dažbine crkvi i školi, pa je taj naziv među Požarevljanima ostao dugo nakon njenog nastanka.

Za razliku od stare Tabačke čaršije, u kojoj su dominirali turski, grčki i cincarski trgovci, u novoj čaršiji radnje su gotovo u potpunosti držali srpski trgovci i zanatlije. U njoj su se nizali trgovački dućani i brojne zanatske radionice – od opančara, obućara, krojača, šeširdžija, sarača, voskara i sajdžija, do apotekara, berbera, jorgandžija, kovača i kafedžija. Zanatstvo u Požarevcu u tom periodu nije zaostajalo za trgovinom, pa je upravo ovaj deo varoši bio najživlji privredni centar grada.

Kako je broj trgovaca i zanatlija rastao, povećavala se i potreba za novim placevima. Potražnja je bila toliko velika da je vrednost zemljišta u ovom delu grada počela naglo da raste. Stari objekti pretvarani su u dućane i mehane, dok su na slobodnim placevima podizani novi. Posle preseljenja trgovaca iz pojedinih sela, među kojima su bili i trgovci iz Šapina, jedan deo nove čaršije među stanovnicima postaje poznat kao Šapljanska mala.

Do 1839. godine nova čaršija bila je potpuno formirana. Kasnije su od prolaza iza dućana nastajale nove ulice, među njima i Drinska, pa se zajedno sa širenjem grada razvijao i prostor oko čaršije.

Do druge polovine XIX veka Crkvena čaršija u potpunosti je preuzela ulogu novog gradskog jezgra. Dotrajali dućani postepeno su rušeni, a na njihovom mestu podizani veći i reprezentativniji objekti. Ulica je postajala sve uređenija, uz nove dućane, zanatske radionice i javne zgrade, pa je ovaj deo varoši sve više dobijao obeležja moderne gradske sredine. Taj razvoj zaokružen je donošenjem prvog regulacionog plana Požarevca 1892. godine, kojim je uređen i prostor tadašnje Crkvene čaršije.

Istovremeno, stara Tabačka čaršija postepeno je gubila nekadašnji značaj. Kako objašnjava dr Đorđević, Crkvena ulica je u drugoj polovini XIX veka postala jedna od najvažnijih gradskih ulica. Prolazila je pored stare i nove Gimnazije, kao i Doma trgovačke omladine, današnje Politehničke škole. Duž nje nalazili su se hoteli „Srpska kruna“ i „Grand“, dva bioskopa i poznata kafana „Karpati“, dok je Pećka ulica povezivala ovaj deo grada sa Okružnim načelstvom, kućom Krste Nikolajevića, u kojoj je danas Narodni muzej, i nekadašnjom Braničevskom ulicom, današnjom Bože Dimitrijevića.

Pećka ulica, foto: Narodni muzej Požarevac

Od voćnjaka i praznih placeva do najživljeg trgovačkog i društvenog dela varoši, Crkvena čaršija pratila je razvoj Požarevca gotovo dva veka. Današnji Stari korzo zato nije samo jedna od poznatih gradskih ulica, njegov prostor čuva priču o vremenu kada je ovde počeo da nastaje novi centar Požarevca.