Đura Jakšić u Požarevcu: Od učiteljskih dana do „Poslednjeg groša“

Na današnji dan, 8. avgusta 1832. godine, rođen je Đura Jakšić, jedan od najznačajnijih predstavnika srpskog romantizma. U njegovom burnom životu posebno mesto zauzimao je Požarevac – grad u kojem je radio kao učitelj, upoznao buduću suprugu, zasnovao porodicu, pisao i slikao, ali i dolazio u sukob sa tadašnjim vlastima.

Godine provedene u Požarevcu ostavile su trag u njegovim delima, baš kao što je Đura ostavio trag u gradu koji ga ni gotovo vek i po nakon njegove smrti nije zaboravio.

Đura Jakšić, rođen kao Georgije Jakšić u Srpskoj Crnji, poticao je iz svešteničke porodice. Otac ga je upisao u trgovačku školu, iz koje je bežao tri puta, a školovanje je potom nastavio u nižoj gimnaziji u Segedinu.

Od mladosti je bio okrenut umetnosti. Slikarstvo je učio i usavršavao u Temišvaru, Pešti, Bečkereku, Beču i Minhenu. Bio je pesnik, pripovedač, dramski pisac i slikar, ali je radio i kao učitelj i nastavnik crtanja. Njegov život obeležili su siromaštvo, nemirna priroda i česti sukobi sa vlastima, što se odrazilo i na njegovo stvaralaštvo.

Među njegovim najpoznatijim delima ostale su pesme „Otadžbina“, „Ponoć“, „Mila“, „Na Liparu“ i „Noć u Gornjaku“, kao i drame „Jelisaveta, kneginja crnogorska“ i „Stanoje Glavaš“.

Izvor: Digitalna biblioteka Narodne biblioteke „Ilija M. Petrović“ Požarevac

Put koji ga je doveo u požarevački kraj

Veza Đure Jakšića sa Požarevcem počela je 1857. godine, kada je peške putovao prema selu Podgorac, gde je bio postavljen za učitelja. Na tom putu prošao je kroz požarevački kraj i zastao u Velikom Selu, u kafani na Mlavi.

Predeli kojima je prolazio ostavili su snažan utisak na njega. Taj doživljaj kasnije je pretočio u pesmu „Put u Gornjak“, u kojoj je zapisao:

„Od Velikog Sela do samoga Ždrela, kao da je vila ćilim razastrela.“

Požarevac mu, međutim, nije bio samo usputna stanica. U grad se vraćao još četiri puta – prvi put 1860. godine, kada je ostao do 10. jula 1861, zatim 1863. godine, od maja do oktobra, potom od juna 1866. do 1868. godine, a poslednji put nakratko 1872. godine. Tokom tih boravaka radio je kao učitelj, slikao, pisao i družio se sa Požarevljanima.

Tina Nikolić i „Čiča Tima“

Za Požarevac ga nije vezivao samo posao. Upravo ovde upoznao je Kristinu – Tinu Nikolić, ćerku učitelja Sime Nikolića.

Đura i Tina venčali su se 4. juna 1861. godine u Požarevcu, u kući njenog oca, pa je grad postao i mesto u kojem je Jakšić zasnovao porodicu.

Požarevac i porodica Nikolić kasnije su pronašli svoje mesto i u njegovom književnom svetu. U pripoveci „Čiča Tima“grad se pojavljuje pod imenom Perkovac, Tina kao Bela, dok je njen otac Sima Nikolić poslužio kao lik Čiča Time.

Stvarni ljudi koje je poznavao i sredina u kojoj je živeo tako su postali deo njegove književnosti.

Kako je „Poslednji groš“ dobio ime

Kafane su u tadašnjem Požarevcu bile važna mesta društvenog života, a Đura je u njima provodio deo svog vremena. Među mestima koja se posebno vezuju za njega bila je kafana „Kod prijatelja“, na raskrsnici današnjih Kosovske i ulice Čede Vasovića, u Gornjoj mali.

Tu je često dolazio, sastajao se sa prijateljima, a prema zapisima, umeo je da u kafani ostavi i poslednji novac koji je imao.

Za kafanu „Kod prijatelja“ vezuje se i najpoznatija anegdota o Đuri Jakšiću u Požarevcu.

Prema predanju, jedne večeri Đura je, nakon dužeg sedenja sa prijateljima, trebalo da plati račun. Kada je posegnuo za novcem, u džepu je pronašao samo jedan groš. Spustio ga je na sto i rekao:

„Poslednji groš.“

Kafedžija je, prema priči, sažalio Đuru zbog nemaštine. Uzeo je groš sa stola i, tako da Đura ne primeti, zamenio ga srebrnim dinarom. Potom mu je rekao:

„Poslednji, ali srebren.“

Sutradan je na kafani osvanuo novi naziv – „Poslednji groš“. Kafana je pod tim imenom ostala poznata među Požarevljanima, a priča o Đuri Jakšiću nastavila je da živi zajedno sa njom.

Požarevac u njegovim delima

Priroda, ljudi i događaji koje je upoznao tokom godina provedenih u ovom kraju nisu ostali samo deo njegovih ličnih uspomena.

Požarevački kraj prepoznaje se u pesmama „Put u Gornjak“, „Noć u Gornjaku“ i „Na noćištu“, dok su iskustva iz života u tadašnjem Požarevcu ostavila trag u pripovetkama „Kraljica“ i „Čiča Tima“.

Posebno je zanimljiva upravo „Čiča Tima“, jer se kroz književne likove i mesta mogu prepoznati ljudi i sredina koju je Jakšić poznavao tokom boravka u Požarevcu.

Bista Đure Jakšića u Požarevcu, foto: Hit radio/M.Đ.

Požarevac ga nije zaboravio

Više od jednog veka kasnije, ime Đure Jakšića i dalje je prisutno u Požarevcu.

Njegovo ime nose jedna gradska ulica i stambeno naselje u centru grada, koje Požarevljani jednostavno zovu „Đura“. U središtu tog naselja nalazi se i njegova bista, okrenuta prema prostoru na kojem se nekada nalazila kafana „Poslednji groš“, a gde je danas benzinska pumpa.

Njegovo ime nosi i Likovno udruženje „Đura Jakšić“, dok su njegov život i godine provedene u Požarevcu ostali zabeleženi u monografijama, časopisima i radovima lokalnih istraživača.

Za kućom u kojoj je Jakšić živeo u Požarevcu svojevremeno se tragalo kako bi na njoj bila postavljena spomen-ploča. Pouzdan podatak o njenoj lokaciji, međutim, nije sačuvan, a prema zapisima, tokom svojih boravaka u gradu promenio je više stanova.

Požarevac je tako za Đuru Jakšića bio mnogo više od jedne od stanica u njegovom nemirnom životu – bio je mesto ljubavi, porodice, stvaranja i susreta koji su kasnije pronašli put do njegovih dela.