Potvrđeno postojanje episkopske crkve u srednjovekovnom Braničevu

Arheološka istraživanja srednjovekovnog Braničeva, koja Narodni muzej Požarevac od 2007. godine sprovodi na lokalitetu Mali grad – Todića crkva, ove godine potvrdila su postojanje monumentalne crkve koja je pripadala episkopskom centru.

Istraživanja se sprovode sredstvima Grada Požarevca, pod rukovodstvom muzejskog savetnika Dragane Spasić-Đurić. Na lokalitetu je do sada istraženo oko 200 objekata stambene, ekonomske i zanatske namene, dok je istraživanje monumentalne crkve nastavljeno i tokom 2025. godine. Dodatna sredstva Grada Požarevca ove godine omogućila su proširenje iskopa prema istoku.

Otkriven je oltarski deo dimenzija 10 puta 10,40 metara, koji se završava apsidom. Oltarska pregrada sa žlebovima i udubljenjima za stubiće-nosače nalazi se na masivnim pločama od škriljaca, odnosno zelenaca, neposredno uz današnji asfaltni put širok oko pet metara. Zbog toga se centralni brod, odnosno naos ispred oltarskog prostora, nalazi ispod puta.

View this post on Instagram

A post shared on Instagram

Deo naosa istražen je zapadno od puta, kao i priprata i portal na zapadnoj strani crkve. U severnom brodu pronađeni su ostaci konhe, za koju se pretpostavlja da je bila krstionica ili kapela, dok se zapadno od nje nalazi gotovo kvadratna konstrukcija punog zida, koja je mogla biti cisterna ili baza zvonika. Istraživanja na južnoj strani ograničena su betonskom ogradom porte crkve Svetog Đorđa.

Prema dosadašnjim nalazima, crkva je najverovatnije bila trobrodna, sa složenim oltarskim prostorom i bočnim prostorijama. Pod je bio popločan poliranim kamenim pločama tamnoplave i tamnocrvene boje, koje su podražavale granit i porfir. Dva nivoa podnice ukazuju na obnovu, što potvrđuju i dva sloja živopisa. Na pojedinim mestima pod je naknadno popravljan mermernim, verovatno rimskim pločama.

Ostaci fresko-maltera pokazuju da je crkva bila u celini živopisana, a kolorit i kvalitet boja upućuju na slikare iz velikih vizantijskih centara, poput Soluna i Carigrada. O bogatoj dekoraciji svedoče i delovi kamenih i mermernih stubova, kolona i pilastara, kao i brojni fragmenti arhitektonske plastike.

Među nalazima su bronzani svećnjak, deo bronzanog polijeleja iz 12. i prve polovine 13. veka, pronađen uz oltarsku pregradu, kao i masivna mermerna šišarka na kvadratnom postolju. Ona je imala dekorativnu i simboličku funkciju, a pretpostavlja se da je doneta iz obližnjeg Viminacijuma, mada se ne isključuje ni mogućnost postojanja rimskog objekta u blizini. Sekundarno korišćenje antičkih spomenika i materijala bilo je uobičajeno u srednjovekovnom crkvenom graditeljstvu.

Crkva je građena od pritesanog i lomljenog kamena i opeke, uz krečni malter. Fuge široke od osam do 15 centimetara ukazuju na monumentalnost gradnje, dok sferični delovi maltera upućuju na postojanje kupole. Do sada istraženi objekat dug je 31, a širok 15,5 metara, dok će konačne dimenzije biti poznate nakon nastavka istraživanja.

Na osnovu pronađenog novca, gradnja crkve preliminarno se datuje u vreme vladavine Jovana II Komnina (1118–1143) i Manojla I Komnina (1143–1180). Podignuta je na starijem srednjovekovnom objektu, takođe živopisanom, za koji se pretpostavlja da je bila crkva iz 10. ili 11. veka, iz vremena uspostavljanja Braničevske episkopije.

U povelji vizantijskog cara Vasilija II iz 1019. godine među episkopima autokefalne Ohridske arhiepiskopije pominje se i braničevski episkop, čija je eparhija obuhvatala širok prostor sa obe strane Morave, uključujući i grad Moravski, odnosno Dubravicu.

Sakralni kontinuitet potvrđuje i hrišćanska nekropola sa 25 istraženih grobova, nastala pre izgradnje crkve. Zbog nedostatka grobnih priloga, nekropolu nije moguće precizno datovati.

Crkva je kasnije vandalski srušena i opljačkana, a tragovi požara ukazuju i na dodatna razaranja. Više od 500 kubnih metara građevinskog šuta uklonjeno je kako bi se došlo do osnovnog gabarita objekta. Pretpostavlja se da su napadi i pustošenja Mađara tokom 1182. i 1183. godine doveli do prvog rušenja, ali obnova podova i živopisa pokazuje da je crkva ponovo podignuta i korišćena i tokom 13. veka.

Preciznija hronološka, istorijska i arhitektonska procena biće moguća nakon završetka istraživanja, koje bi trebalo da donese nova saznanja o istoriji Braničevske episkopije.