Patrijarh Dimitrije: Šta stari zapisi govore o njegovom poreklu

Povodom 180 godina od rođenja patrijarha Dimitrija, prvog poglavara obnovljene i ujedinjene Srpske pravoslavne crkve, arhivski zapisi otkrivaju detalje o njegovoj porodici, poreklu i ličnosti, ali i nedoumicu koja je ostala zabeležena u istorijskim izvorima – da li je rođen u Požarevcu ili u selu Brežane.

U okviru oktobarske „Arhivalije meseca“, Istorijski arhiv Požarevac posvetio je pažnju patrijarhu srpskom Dimitriju, svetovnim imenom Dimitriju Pavloviću, rođenom 1846. godine. Među zapisima koji osvetljavaju njegov život posebno se izdvaja tekst Mihajla Đ. Miladinovića, nekadašnjeg direktora Požarevačke gimnazije, objavljen 1933. godine u „Braničevskom vesniku“. U njemu je autor pokušao da razjasni pitanje mesta patrijarhovog rođenja, oslanjajući se na arhivsku građu i crkvene matične knjige.

Požarevac ili Brežane?

Dimitrije Pavlović bio je sin Stojana Pavlovića i Milosave, rođene Cvetković, poreklom iz Velikog Sela. Iako je sam patrijarh u svojim službenim biografskim podacima kao mesto rođenja navodio Požarevac, u pojedinim zapisima pominju se i Brežane.

Mihajlo Đ. Miladinović bavio se ovom nedoumicom pregledajući arhivu Požarevačke crkve. U registru rođenih za 1846. godinu nije pronašao Dimitrijevo ime, ali ga nije bilo ni među upisanima u Brežanima. Autor je pretpostavio da je njegovo ime moglo biti izostavljeno prilikom prepisivanja podataka iz starijih crkvenih knjiga, koje su vremenom propale.

Kao važan trag naveo je matičnu knjigu venčanih Požarevačke crkve. U njoj je zabeleženo da su se Dimitrijev otac Stojan i majka Milosava venčali 15. oktobra 1844. godine, a kao mesto njihovog prebivališta naveden je Požarevac.

Na osnovu tog podatka, kao i činjenice da je patrijarh u službenim biografskim podacima navodio Požarevac kao mesto rođenja, Miladinović je zaključio da je verovatnije da je Dimitrije rođen u ovom gradu nego u Brežanima.

Ipak, njegov zaključak počivao je na posrednim dokazima, jer upis Dimitrijevog rođenja nije pronađen. Upravo zato ovaj zapis ostaje zanimljiv primer pokušaja da se na osnovu sačuvane arhivske građe razjasni jedan detalj iz biografije značajne istorijske ličnosti.

Porodični koreni

O svom poreklu govorio je i sam patrijarh Dimitrije. Prema njegovim zapisima, preci porodice bili su Đukići, koji su sa Kosova krenuli prema severu, tražeći utočište bliže središtu srpske države. Najpre su se nastanili u Lipama, u okolini Smedereva, a kasnije su prešli Moravu i došli u Brežane.

Dimitrijev otac Stojan bio je seoski abadžija, a povremeno je obavljao i poslove opštinskog pisara. Patrijarh ga je opisivao kao siromašnog čoveka koji je radio u Požarevcu i Beogradu. Stojan je bio usinjenik svog strica Marka Dragovačkog, koji je živeo u Požarevcu.

Ovi podaci, zabeleženi u patrijarhovim zapisima i tekstu Mihajla Đ. Miladinovića, osvetljavaju porodične prilike iz kojih je potekao čovek koji će kasnije postati poglavar Srpske pravoslavne crkve.

Od bogoslovskog školovanja do patrijaršijskog trona

Dimitrije Pavlović školovao se za bogoslova, a tokom crkvene službe radio je u više parohija i eparhija. Nakon završetka Prvog svetskog rata i ujedinjenja srpskih pravoslavnih crkvenih oblasti, njegovo ime našlo se među najvažnijima u obnovljenoj crkvenoj organizaciji.

Na sednici Svetog arhijerejskog sabora 15/28. septembra 1920. godine izabran je za patrijarha obnovljene Pećke patrijaršije i postao prvi poglavar vaspostavljene i ujedinjene Srpske pravoslavne crkve. Na tom položaju ostao je do smrti, 6. aprila 1930. godine u Beogradu.

Kako su ga opisivali savremenici

Mihajlo Đ. Miladinović ostavio je i lični opis patrijarha Dimitrija. Pisao je o njegovom oštrom pogledu, ali blagom srcu, ozbiljnosti, pribranosti i snažnom pamćenju. Isticao je da nije voleo laskavce, da je cenio iskren i pošten rad i da nije želeo da protežira čak ni najbliže rođake.

Ove karakteristike predstavljaju Miladinovićev lični sud o patrijarhu, a ne nezavisno potvrđene procene njegove ličnosti. Ipak, zapis je dragocen jer pokazuje kako ga je jedan savremenik doživljavao i koje je osobine smatrao posebno važnim.

Pišući o Dimitrijevoj smrti, Miladinović je zabeležio i veliko interesovanje građana Beograda koji su dolazili da mu odaju poslednju poštu. Prema njegovom svedočenju, veliki broj ljudi poklonio se pored patrijarhovog odra i učestvovao u pogrebu. Autor je taj prizor opisao kao izraz poštovanja koje je Dimitrije uživao među građanima.

Patrijarh i spomenik Nikoli Pašiću

Još jedan dokument iz fonda periodike Istorijskog arhiva Požarevac svedoči o Dimitrijeovoj ulozi u javnom životu njegovog vremena.

U požarevačkom listu „Građanin“, u broju od 17. marta 1927. godine, objavljen je proglas Glavnog odbora za podizanje spomenika Nikoli Pašiću, dugogodišnjem predsedniku vlade Kraljevine Srbije, a potom i Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, koji je preminuo 10. decembra 1926. godine.

Predsednik odbora bio je patrijarh Dimitrije. Proglasom je upućen poziv da se širom zemlje osnuju pododbori kako bi se posao oko podizanja spomenika što uspešnije organizovao.

Tako je u lokalnoj štampi ostao zabeležen još jedan detalj iz života patrijarha čije se ime najčešće vezuje za obnovu Srpske patrijaršije i ujedinjenje Srpske pravoslavne crkve.

Arhivski zapisi ne daju odgovor na svako pitanje o njegovom životu. Ipak, sačuvana dokumenta i svedočenja omogućavaju da se bolje upoznaju njegovo porodično poreklo, životni put i način na koji su ga savremenici pamtili.